Tarihi Süreç

Osmanlı’nın milletlerarası hukukun teminatı altına girmek amacıyla Batı ile yakınlaşma siyaseti, XIX. yüzyılda onu Avrupa Devletler Sistemi'nin fiilî bir üyesi durumuna getirecekti. Fakat bu fiilî iş birliğine karşın, Osmanlı Devleti Avrupa devletler sisteminin tam bir parçası sayılmamaktaydı. Rusya ve Yunanistan gibi Ortodoks Avrupa devletleri din ayrılığını ileri sürerek bu duruma karşı çıkarken, Protestan ülkeler Osmanlı Devleti'ne daha ılımlı yaklaşıyor; Osmanlı da onlara karşı daha anlayışlı olma çabası güdüyordu.

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki pragmatik düşünceli bürokrat ve devlet adamları devletin menfaatini her şeyin üstünde tutarken, İslami ideolojiyi temsil eden ulema sınıfı Batı ile yakınlaşmaya sürekli olarak karşı çıkıyordu. Metternich gibi devlet adamları ve düşünürler ise Avrupa'nın birleşerek uyum ve iş birliği içinde olmasını öneriyordu.

Arnold J. Toynbee bir kitabında, 29 Ekim 1923'te kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin günümüz dünyasında Batı uygarlığının, Batılı olmayan gelişmeleri etkilemesiyle doğduğunu ve Anadolu'da Batı üstünlüğü için dikilmiş bir anıt oluşturduğunu ifade etmiştir. Türk bağımsızlığının kurtarılmasını sağlayan Türk ordusu, Batılı devletlerin istila tehdidi karşısında yine Batılı örneklere göre donatılmış ve örgütlenmişti. Ülkenin ana üretim kaynağı olan tarım sektörü ise başlıca kazancını ürünlerini Batı pazarlarına satarak sağlamakta ve faaliyetlerini Batı’dan aldığı tarım araçlarıyla sürdürmekteydi. Türk devletinin üzerine inşa edildiği siyasal düşünce, birbirine kenetlenmiş bir ulus devlet modeli olmuştur. Türk eğitim sisteminde, kadın hakları başta olmak üzere sosyal hayatta Batı'nın değerleri örnek alınmıştı.

Peki, bu duruma nasıl gelinmişti?

Osmanlı İmparatorluğu, 1774 yılında Rusya ile yaptığı savaşların en büyüğü ve en yıkıcısından çıktığında, Osmanlı toplumunda Batı etkisinin en küçük izi bile yoktu. O tarihte; imparatorluğun ayakta kalabileceğini, Batı uluslarına tek başına karşı durarak ve onların yaşayış düzenini benimseyerek Batı topluluğuna eşitlik temelinde dâhil olacak bir Türk ulusunun ortaya çıkacağını öngörmek olanaksızdı.

Osmanlı Devleti, XVII. yüzyılın sonlarına doğru Batı ile ilişkilerin ve Batı normlarına yaklaşmanın gerekliliğini fark etmişti. Ancak o zamana kadar Batı ile Doğu arasındaki ticari ilişkiler asgari düzeye inmiş ve ticaret, özellikle denizci Rum vatandaşların tekeline geçmişti. Osmanlı Devleti'nde Batılılar ile ticari ilişki kurabilecek yetkinlikte yerli iş insanları yetiştirilmemişti. Bunun sonucu olarak, Osmanlı tebaası olan gayrimüslimler Batı ile ilişki kuruyor, Batı limanlarını ziyaret ediyor ve hatta Batı'nın bir zamanlar Doğu'da kurmuş olduğu ticaret merkezlerinin benzerlerini Batı’da açıyorlardı.

Haçlı Seferleri sırasında Müslümanlar ve Hristiyanlar arasında oluşan sıkı ekonomik ilişkiler; İtalyanların deniz taşımacılığını ele geçirerek pazar mallarını tekelleri altına almasıyla yön değiştirmişti. İtalyan şehirlerinin ticaret ve dokumacılık merkezi hâline gelmesi, Orta Çağ'ın sonuna kadar Akdeniz ticaretini ellerinde bulundurmalarına yol açmış; uluslararası ticaret Ceneviz, Venedik ve Pisa tüccarlarının kontrolüne geçmişti. Bu tüccarlar Karadeniz'e de açılarak çevre limanları işlek pazarlar hâline getirdiler. Ticaret alanında gerek uluslararası düzeyde gerekse iç piyasada âdeta bir devrim yaratarak; bankacılık, kredi, ticari mektup ve kâğıt para gibi araçlarla alışveriş olanaklarını geliştirdiler. Ayrıca özel kişilerin birikimlerini sermaye olarak bir araya getirmeyi başardılar.

Osmanlı Devleti, 1774 tarihli Küçük Kaynarca Antlaşması’ndan 1856 Paris Antlaşması’na kadar süren uzun yıllar boyunca, varlığını ayaklanan Hristiyan tebaanın ve dış düşmanların sürekli tehdidi altında sürdürmek zorunda kaldı. Avrupa'da ise Alman, Hollanda, Belçika, Fransız ve İngilizlerin başı çektiği devletler, ticareti ve endüstriyi millî bir politika hâline getirdiler. Kralların ve prenslerin de dâhil olduğu geniş kitleler, birikmiş paralarını sermaye olarak yatırarak ekonomi için gerekli atılımı sağladılar. XV. yüzyılda baş gösteren ağır para bunalımı, 1559 yılından itibaren Amerika'dan sağlanan altın ve gümüş ile aşıldı. Zenginleşen Avrupa'nın karşısında, fakirleşen Asya ve Afrika artık onlara hizmet etmek için vardı; Osmanlı Devleti de giderek bu sömürü çarkının içinde yerini alıyordu.

Osmanlı Devleti bir ulus devlet niteliğine hiçbir zaman erişemediği için uluslararası ticareti ancak yabancıların inisiyatifi ve faaliyetleriyle sürdürebilmekteydi. Nitekim XVI. yüzyılda Avrupa'nın ekonomik merkezleri kuzeye ve batıya kaydı. II. Viyana Kuşatması'ndaki yenilgiyle başlayan, birbirini izleyen askerî mağlubiyetler ve toprak kayıplarıyla iyice bozulan ekonomi ve uluslararası ticaret; Osmanlı Devleti'ne ulus bağıyla bağlı olmayan gayrimüslim iş insanları tarafından yönetiliyordu. Buna sarayın masrafları ve plansız askerî harcamalar da eklenince, kaybedilen savaşların yarattığı ağır ekonomik sorunlarla birlikte Osmanlı Devleti kaçınılmaz bir çöküşe sürüklendi.

1918 Mondros Mütarekesi, Türkiye’yi tam bir ümitsizlik havası içine sürüklemişti. Yenilmiş ve parçalanmış bir ulusun bu yıkıntılar arasından ayağa kalkması ve dünyanın en büyük devletleriyle Lozan'da tam eşit koşullar altında masaya oturması gerçek bir mucizeydi. Sonuçta Türkler, Büyük Savaş’ın galiplerini dize getirerek haklı taleplerini onlara kabul ettirdi. Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte, her bakımdan perişan olmuş bu ülke kısa zamanda çağdaşlarıyla rekabet edebilecek ve medeni dünyada saygın yerini alabilecek bir seviyeye taşındı.

Dr. Metin Tulga