Anadolu toprakları, tarih boyunca eşsiz jeopolitik konumu ve bereketli doğası nedeniyle çok sayıda medeniyete ev sahipliği yapmıştır. M.Ö. 3000 – 1184 yılları arasında Çanakkale bölgesinde kurulan ve gelişen en eski uygarlık Truva’dır. M.Ö. 2500 ile 1700 yılları arasına gelindiğinde ise, Hititlerin Anadolu’nun en önemli uygarlığı olarak tarih sahnesine çıktığını görmekteyiz.

Büyük Hitit İmparatorluğu'nun M.Ö. 1190 yılında yıkılmasından sonra da Hitit varlığı sona ermemiş; Anadolu’nun iç, güney ve güneydoğu kısımları ile Kuzey Suriye bölgesinde "Geç Hitit Devletleri" veya beylikleri adı altında yaşamaya devam etmiştir. Arkeologlar tarafından yapılan kazılarda; Çorum'un Sungurlu ilçesine bağlı Boğazköy’de (Hattuşa), Yozgat yakınlarındaki Alişar Höyük’te ve Kayseri yakınlarındaki Kültepe’de, Akadca çivi yazısıyla yazılmış on binlerce kil tablet bulunmuştur. Hitit İmparatorluğu ve başkenti Hattuşa hakkında son derece kıymetli bilgiler barındıran bu tabletlerin yazıları, Çek dilbilimci Bedřich Hrozný tarafından çözülmüştür. Hitit metinlerinde Hint-Avrupa dil ailesinin yanı sıra Hurri, Babil, Sümer ve Hint-İran kökenli sözcüklerin bulunması, Hititlerin önceleri saf bir Hint-Avrupa dili konuşmadığını; Hint-Avrupa ve Akadca karışımı melez bir dil kullandıklarını göstermektedir.

Hititlerin Anadolu'ya hangi tarihte ve tam olarak nereden göç ettikleri bugün bile kesin olarak bilinmemektedir. Ancak zamanla Karadeniz'den Güney Anadolu kıyılarına kadar uzanan geniş bir coğrafyada hükümranlık kurmuşlardır. O zamana kadar hükümet merkezi olan Neşa (Kaniş), I. Hattuşili (M.Ö. 1565-1540) tarafından Hattuşa'ya nakledilmiş ve imparatorluğun sınırları Ege'ye kadar genişletilmiştir. Hititler, doğuda Suriye ve Babil'i topraklarına kattığı gibi, Halep'i de ele geçirerek Hammurabi Hanedanlığı'na son vermiştir. Ticari hayatta ise, bütün Ön Asya'da geçerli bir değişim aracı olan gümüşü kullanmışlardır.

Hititlerden önce Anadolu'da varlık gösteren, Çorum merkezli kurulan Hattiler ise (M.Ö. 2500 - 2000), Anadolu'nun ilk yerli ve büyük medeniyetlerinden biri olarak Hitit kültürüne büyük oranda etki etmiştir. Hint-Avrupa dili konuşan Hititler, güçlerinin zirvesinde Mısırlılarla tarihin ilk yazılı antlaşması olan Kadeş'i imzalamıştır. Hititlerin ardından tarih sahnesinde boy gösteren diğer büyük uygarlıklar da Anadolu'nun kaderini şekillendirmiştir. M.Ö. 1200 - 700 yılları arasında Ankara (Gordion) merkezli kurulan ve Kral Midas ile ünlenen Frigler tarım ve madencilikte; M.Ö. 1200 - 546 yılları arasında Manisa (Sardes) merkezli kurulan Lidyalılar Kral Yolu'nu inşa edip tarihte ilk parayı basmakta; M.Ö. 860 - 590 yılları arasında Van (Tuşpa) merkezli kurulan Urartular ise Şamran Kanalı gibi devasa su mimarilerinde ve taş işçiliğinde uzmanlaşmışlardır. Urartu Devleti, M.Ö. 8. yüzyılda sınırlarını bir taraftan Kuzey Suriye ve Fırat'a, diğer taraftan Kafkaslara kadar genişleterek büyük bir güç hâline gelmiştir.

İSKİTLER, KİMMERLER VE TÜRKLERİN ANADOLU'YA GELİŞİ

Urartuların bu güçlü döneminde, Anadolu yeni bir göç dalgasıyla karşı karşıya kalmıştır. Avrasya bozkırlarında M.Ö. 8. yüzyıl ile 3. yüzyıl arasında yaşamış, atlı-göçebe bir hayat süren ve okçulukta uzmanlaşmış heterojen bir topluluk olan İskitler (Sakalar) ve Kimmerler bu dalganın baş aktörleridir. Bazı tarihi kaynaklarda Ön Türk veya İranlı olduklarına dair farklı tezler bulunmasına rağmen, bu atlı kabilelerin kökenlerinin Orta Asya olduğu sabittir.

M.Ö. 8. yüzyılda İskitlerin baskısı sonucu Kafkas geçitlerini aşan Kimmerler, Doğu Anadolu'ya ulaşmış ve onları izleyen İskitlere izlerini kaybettirerek kısa sürede Urartu yerleşim sahasına yayılmışlardır. Urartu Kralı II. Argişti (M.Ö. 714-685) kuzeye yönelerek Kimmer akınlarını önlemeye çalışmış, ancak M.Ö. 707 yılında ağır bir yenilgiye uğramıştır. Yerine geçen II. Rusa (M.Ö. 685-645) ise Kimmerlerle anlaşma yoluna giderek, Asurlulara karşı onlarla ittifak yapmıştır. Patnos civarındaki Giriktepe Höyüğü'nde yapılan arkeolojik kazılarda, Urartu sarayının muhtemelen Argişti döneminde Kimmerler tarafından yakıldığı tespit edilmiştir.

M.Ö. 8. yüzyılın sonlarında Asurlularla da mücadele eden Kimmerler, Anadolu içlerine kadar yayılarak önce Friglere, oradan da Batı Anadolu'ya ulaşarak Lidyalılara saldırmışlardır. Ancak Lidyalılar, M.Ö. 6. yüzyılda son Kimmer boylarını Kızılırmak'ın doğusuna, Kapadokya bölgesine sürmeyi başarmıştır.

Bundan sonraki dönemde Pers İmparatorluğu ve akabinde kuzeyden gelen İskender İmparatorluğu, Anadolu'nun demografik ve siyasi yapısını derinden etkilemiş; bu karmaşık durum, Anadolu toprakları tamamen Roma İmparatorluğu'nun eline geçinceye kadar devam etmiştir. Orta Asya'dan kopup gelen Türk boylarının Ön Asya'daki bu köklü geçmişi ve akınları binlerce yıl öncesine dayansa da, Türklerin Anadolu'ya kesin olarak yerleşerek kalıcı bir devlet kurmaları, ancak 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nin açtığı yolla mümkün olmuştur.

Dr. Metin Tulga