Ankara, çocukluğumun ve delikanlılığımın önemli bir bölümünü yaşadığım hayalimin şehridir. Orada, babamın önerdiği kitapları okuyarak ve onun arkadaşlarıyla yaptığı sohbetlere kulak misafiri olarak; II. Dünya Savaşı’ndan sonraki dönemin demokrasi arayışlarını, dış müdahaleleri ve iç olaylardaki olağandışı artışı izleyip bilgilenme olanağı buldum. Liseli Bir Sporcunun Romanı ve Cumhuriyet'in Kuruluşu: Devrimler ve Karşı Devrimler adlı kitaplarımda bunları hatırlayabildiğim kadarıyla okurlarımla paylaşmıştım.

Babamın görevi dolayısıyla atandığı Ankara’da ilk etapta kiralık ev bulamadık. Bu nedenle ilkokulun son sınıfına bir süre Edirne’de akrabamızın evinde, bir süre de Üsküdar Bağlarbaşı’nda kiraladığımız bir evde devam ettim. Ardından Ankara Keçiören’de, 2-3 dönümlük bir bahçe içerisinde yer alan iki katlı tarihi bir Ankara evinin üst katını kiraladık. İlkokul son sınıfı orada tamamlayarak diplomamı almayı başardım.

O tarihlerde Keçiören, Ankara’nın bağları, bahçeleri ve elit kesimin sayfiye evleriyle dolu küçük bir yerleşim yeriydi. Ben ilkokula devam ederken, ağabeyim Ankara’nın Samanpazarı semtinde bulunan Taş Mektep'te ortaokula gidiyordu. Babamın görev yeri ise Gençlik Parkı'nın karşısındaydı. Bu nedenle her gün otobüsle merkeze gidip geliyorlardı. Kocaman meyve bahçeleri ve bağlarla çevrili evimizde; kedilerimiz ve kümes hayvanlarımızla mutlu bir hayat yaşıyor, akşamları salonumuzdaki cumbadan Ankara’nın ışıklarını seyrediyorduk.

Okul tatili başladığında çevremize ve arkadaşlarımıza iyice alışmıştık. Kendi bahçemizde ya da komşu köşklerin bahçelerinde çeşitli oyunlar oynayarak vakit geçiriyorduk. O dönemde Ankara’da oynanan Milli Eğitim ve Başbakanlık Kupası karşılaşmalarını seyretmek üzere her hafta sonu 19 Mayıs Stadyumu'na gidiyorduk. Orada zamanın yıldız futbolcuları Şükrü Gülesin, Süleyman Seba, Çengel Hüseyin, Hakkı Yeten, Turgay Şeren, Gündüz Kılıç, Melih, Cihat Arman, Lefter Küçükandonyadis ve Mennan'ı izleme fırsatı buluyorduk. 19 Mayıs Stadyumu, tarihi tren istasyonunun yakınında; Paraşüt Kulesi, stadyum ve hipodromdan oluşan büyük bir spor kompleksi içinde yer alıyordu. Bu yapıların her biri, dönemin önemli mimarları tarafından tasarlanmış birer sanat eseriydi.

Keçiören’den otobüsle Ulus’a iner; tarihi meclis binaları, Anadolu Kulübü ve Gençlik Parkı’nın çevrelediği o güzel atmosferde etrafı seyrederek stadyuma kadar yürürdük. Ulus Meydanı ayrı bir güzellikteydi. Orada birer mimari harika olan İş Bankası ve Sümerbank binalarının yanı sıra, alışveriş merkezleri ile yeni filmlerin gösterildiği Park ve Yeni sinemaları bulunuyordu. Ankara’yı ve Cumhuriyet’i temsil eden, Atatürk’ün at üzerindeki heykellerinden en güzeli olan Zafer Anıtı ve çevresinde Kurtuluş Savaşı’nı simgeleyen figürler bu meydanın ortasında yer alıyordu. Biraz geri planda kalan tarihi Hacı Bayram Camii ve Balıkpazarı da bu tarihi ortama eşlik ediyordu.

Buradan, Ankara’nın her yerinden görülebilen tarihi burçları ve ahşap evleriyle Ankara Kalesi’ne yönelen Anafartalar Caddesi bir meydanla kaleye uzanıyor; diğer bir cadde ise tarihi evleri ve pazarıyla tanınan Samanpazarı’na ulaşıyordu. Bu yol üzerinde Adalet Sarayı; 32 kısımlık tekmili birden oynatılan kovboy filmleriyle meşhur Sus ve Sümer sinemaları, çocuk bahçesi ve yüzme havuzuyla Himaye-i Etfal (Çocuk Esirgeme Kurumu) apartmanı kompleksi ve tarihi dedikodularıyla meşhur Verem Dispanseri vardı.

Ulus Meydanı’ndan yerleşim yeri olan Yenişehir semti yönünde uzanan Atatürk Bulvarı üzerinde Tarihi Merkez Postanesi ve Ziraat Bankası binaları, Evkaf Apartmanı ile kulesiyle meşhur, daha sonra Ankara Operası olarak yeniden düzenlenen Sergi Sarayı yer alıyordu. Bulvarın karşı tarafında bulunan sanat eseri niteliğindeki Etnografya Müzesi, o dönemde Atatürk’ün geçici kabri olarak kullanılıyordu. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi ile Radyoevi, arka planda ise Kız Lisesi ve Kız Sanat Enstitüsü binaları bu güzergâhı çevreliyor; yol, demiryolu köprüsünün altından geçerek asker üniformalı Atatürk anıtının bulunduğu Sıhhiye (Zafer) Meydanı’na ulaşıyordu.

Meydanın bir tarafında Cebeci’ye ayrılan yol üzerinde Sağlık Bakanlığı binası, diğer tarafında ise Maltepe kavşağı ve Orduevi bulunuyordu. Devam eden bulvar Kızılay Meydanı’na erişiyor; meydanın sağ tarafında tarihi Kızılay binası, karşısında Güven Anıtı’nın yer aldığı Güvenpark, diğer tarafında da Ulus Sineması’nın bulunduğu binalar yükseliyordu. O tarihlerde Kavaklıdere de tıpkı Keçiören ve Etlik gibi bahçeler ve bağlarla kaplı bir mesire yeriydi. Çankaya’ya doğru yönelen bulvarın sağ tarafına bakanlıklar ve büyükelçilikler yerleşmişti. Bir müddet sonra Ulus'ta bulunan TBMM, bu alanda inşa edilen yeni binasına taşındı.

Sıhhiye Meydanı’nın iki yanına yönelen bulvarlar; bir taraftan Anıtkabir’in inşaatının sürdüğü Maltepe semtine ve Bahçelievler’e, diğer taraftan Mülkiye (Siyasal Bilgiler), Hukuk Fakültesi, Askeri Dikimevi ve Konservatuvar’ın bulunduğu Cebeci semtine bağlanıyordu. Bu bölgeye ayrıca Ulus’tan, Samanpazarı ve Hamamönü yönünden gelen cadde erişiyordu. Bu cadde üzerinde Doğumevi ile benim de eğitimime devam ettiğim Dördüncü Ortaokul bulunuyordu.

Kısacası o yıllarda şehir; mimari birer sanat eseri olan yapıları, muntazam yolları, tarihi meclis binaları ve yeşil parklarıyla çok şirin bir başkentti. Sonraları bilgisizce ve şehrin estetiğine önem verilmeden yapılan bazı uygulamalar ve değişiklikler, sanat eseri değerindeki bu tarihi yapıları çevrelerini saran beton binalarla boğdu. Bakımsızlıktan eskiyen eserlerle birlikte Ankara büyük bir metropol haline gelirken ne yazık ki betonlaşıp köyleşiyordu.

Güzelim Atatürk Orman Çiftliği, Gençlik Parkı, o yemyeşil bağlar ve bahçeler sevimsiz binalarla doluyor; ağaçlı bulvarların yerini beton duvarlı yollar alıyordu. İdealist bir belediye başkanı bütün bu hengâmenin içinden tek başına çıkamıyordu. İstanbul'dan sonra Ankara'da da belediye başkanları, Cumhuriyetimizin bu iki değerli şehrini kurtarmaya çalıştıkları için adeta cezalandırılıyorlardı. Hâlbuki Avrupa'da harbin yok edici tahribatına rağmen tarihi şehirler eski haline sadık kalınarak sağlamlaştırılıyor ve olduğu gibi korunuyordu. Çağın ihtiyacına göre yeniden inşa edilen modern yerleşimler ise tarihi dokuya dokunulmadan, onlara komşu boş alanlarda kuruluyordu.

Ülkemizde de yetişmiş uzmanların işlerine karışılmasa ve politik manevralar yerine bilimsel çalışmalara değer verilerek şehir planlamaları yapılsaydı, bu bozuk düzenin yarattığı tahribat zamanla giderilebilirdi. Çalışan ve üreten insanlar rahat bırakılırsa, günümüzde bile bu gidişatı tersine çevirip başarılı olma şansları hâlâ bulunmaktadır.

Dr. Metin Tulga